Historia i życie narodu. Poglądy i postawy historyków polskich XIX i XX wieku

Wydawnictwo stanowi podsumowanie części bardzo rozległego dorobku historiograficznego autora. Książka składa się dwu odrębnych, choć częściowo wiążących się ze sobą partii. Część pierwsza zawiera przegląd i obraz historiografii polskiej od końca Rzeczypospolitej do początków odrodzenia się państwa po niewoli narodowej. Część druga zawiera szkic poświęcony profesjonalizacji historiografii polskiej, a także cztery inne traktujące o Szymonie Askenazym i Adamie Szelągowskim. Pionierska rola książki prof. J. Maternickiego w dużym stopniu polega na rekonstrukcji zadań i funkcji historii w porozbiorowym życiu narodu, na ustaleniu roli historiografii i historyków w przemianach narodowych. Jest to pierwsze tak całościowe i wyczerpujące dzieło ukazujące społeczną funkcję historii i historyków w najważniejszej dobie naszych dziejów. Społeczną funkcję historii autor bada w kontekście wielonurtowych powiązań i oddziaływań. Uwzględnia w szerokim zakresie problemy świadomości i mentalności narodowej oraz ogólne oddziaływanie światowych prądów i postaw badawczych. Na przykładzie reprezentatywnych historyków polskich autor stara się wykazać, jak pojmowali oni swą rolę, czy dostrzegali niebezpieczeństwo dla nauki płynące oraz czy z powodu ich zaangażowania społecznego nie cierpiała prawda naukowa. O wartości książki decyduje również komparatystyczny i genetyczny sposób  ujawniania prezentowanego zagadnienia. Z punktu widzenia dydaktycznego warto podkreślić szczególną rolę książki prof. J. Maternickiego w zakresie funkcji informacyjno-bibliograficznej. Autor zestawił niemal kompletną bibliografię na temat epok historiograficznych, historyków i problemów badawczych. Pozwala to każdemu studentowi, a nawet pracownikowi naukowemu zorientować się w aktualnym stanie badań i bardzo ułatwia dalszą pracę.